Umuvunyi Mukuru w’u Rwanda, Nirere Madeleine, yongeye kwibutsa Abanyarwanda bose ko kwishora mu mayeri yo guhisha imitungo cyangwa kuyandikisha ku bandi bantu ari icyaha gikomeye gishobora kubagiraho ingaruka zikomeye zirimo no gutakaza iyo mitungo yose igatezwa cyamunara. Yabitangaje ku wa 10 Gashyantare 2026, mu muhango wo kumurika raporo ngarukamwaka y’Umuryango Transparency International Ishami ry’u Rwanda (TI Rwanda), igaragaza uko ibihugu bihagaze mu kurwanya ruswa ku Isi hifashishijwe igipimo kizwi nka Corruption Perceptions Index (CPI).
Iyo raporo yerekanye ko u Rwanda rwakomeje kwitwara neza mu kurwanya ruswa, aho mu mwaka wa 2025 rwaje ku mwanya wa 41 ku rwego rw’Isi, ruvuye ku mwanya wa 43 rwariho mu 2024. Si umwanya gusa wiyongereye, ahubwo n’amanota yarwo yazamutse ava kuri 57% mu 2024 agera kuri 58% mu 2025. Ibi bigaragaza ko ingamba igihugu gikomeje gushyiraho mu kurwanya ruswa no kwimakaza imiyoborere myiza zigenda zitanga umusaruro.
Nubwo bimeze bityo ariko, Umuvunyi Mukuru yagaragaje ko urugamba rwo kurwanya ruswa rutararangira, cyane cyane mu bijyanye no kugenzura inkomoko y’imitungo y’abantu. Yavuze ko hari abantu bakomeje kugerageza guhisha imitungo yabo bayandikisha ku bandi bantu, harimo abo mu miryango yabo, inshuti cyangwa n’abandi bantu babona byoroshye gukoresha.
Yagize ati: “Nimba watse ruswa ukaguramo inzu, iyo nzu izagurishwa.” Aha yashakaga kugaragaza ko umutungo wose ukomoka ku byaha bya ruswa udashobora kurindwa n’amayeri yo kuwuhisha. Yongeyeho ko kudasobanura inkomoko y’umutungo nabyo ari icyaha. Mu gihe umuntu ananiwe kugaragaza aho umutungo yakuye mu buryo bwemewe n’amategeko, uwo mutungo urafatirwa, kandi yaba uwawuragiye cyangwa uwawuragijwe bose bagakurikiranwa n’amategeko.
Umuvunyi Mukuru yatanze ingero zifatika zerekana uko ayo mayeri akorwa. Yavuze ko hari aho basanze umuntu wakoraga mu bijyanye n’ubutaka yarandikishije ibibanza bigera kuri 80 ku bantu batandukanye, atababwiye, kuko yabaga afite nimero z’indangamuntu zabo. Igihe cyo kubigurisha, byagaragaraga ko ubutaka bugurishijwe n’uwo muntu wanditsweho, kandi atari we nyirabwo mu by’ukuri. Hari n’abasanga baranditseho imitungo batazi, bikabashyira mu bibazo by’amategeko batari biteze.
Yatanze kandi urugero rw’urubanza rwageze mu nkiko rwerekeye umusore w’imyaka 21 wari utangiye kwiga muri kaminuza, wasanze imitungo myinshi iri ku mazina ye, nyamara atazi aho yaturutse. Nyuma y’iperereza, byaje kugaragara ko ari nyirarume wari warayimwanditseho agamije kuyihisha. Ibyo byatumye uwo musore ajya mu bibazo by’amategeko atabigizemo uruhare, mu gihe nyirabayazana ari undi.
Hari n’andi mayeri akoreshwa, aho umuntu ashaka kwirinda imisoro cyangwa gukurikiranywaho umutungo akawandika ku babyeyi be cyangwa ku bandi bo mu muryango. Umuvunyi Mukuru yavuze ko hari aho basanze umukecuru w’imyaka 60 cyangwa 70 yanditseho amazu menshi, ibintu bidahuye n’ubushobozi bwe cyangwa amateka y’ubuzima bwe. Iyo bibaye bityo, inzego zibishinzwe zikora iperereza, kandi iyo inkomoko y’iyo mitungo idasobanuwe mu buryo bwemewe n’amategeko, irafatirwa.
Yasobanuye ko Leta y’u Rwanda yashyize imbaraga mu gukurikirana imitungo y’abantu bakekwaho ibyaha bya ruswa no kunyereza umutungo wa Leta. Hari uburyo bwo kugenzura umutungo w’abayobozi n’abandi bantu bafite inshingano zishobora kubashyira mu byago byo kwishora muri ruswa. Iyo hagaragaye umutungo udafite inkomoko isobanutse, hakorwa iperereza ryimbitse.
Icyaha cyo kudasobanura inkomoko y’umutungo giteganywa n’Ingingo ya cyenda y’Itegeko nº 54/2018 ryo ku wa 13 Kanama 2018 ryerekeye kurwanya ruswa. Iri tegeko riteganya ko umuntu wese uhamijwe n’urukiko iki cyaha ahanishwa igifungo kiri hagati y’imyaka irindwi n’icumi, ndetse akanatanga ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda yikubye inshuro kuva kuri eshatu kugeza kuri eshanu z’agaciro k’umutungo adashobora kugaragaza inkomoko mu buryo bwemewe n’amategeko. Ibi bihano bikomeye bigamije gutuma abantu batinya kwishora muri ayo mayeri.
Umuvunyi Mukuru yakomeje asaba abaturage kwirinda kwemera kwandikwaho imitungo itari iyabo, kabone n’iyo yaba ari umubyeyi, umuvandimwe cyangwa inshuti ubibasabye. Yibukije ko kuba umuntu yemeye kwandikwaho umutungo atazi inkomoko yawo bitamugira umwere, kuko amategeko akurikirana buri wese ugaragara muri dosiye y’iyo mitungo.
Yagize ati: “Niyo mpamvu dukangurira abantu kutemera kwandikwaho ibintu bitari ibyabo.” Ubu butumwa bugamije gukumira ko abantu benshi bakomeza kugwa mu mutego w’abashaka guhisha imitungo yabo, bikarangira nabo babigizemo uruhare mu byaha bya ruswa.
Raporo ya TI Rwanda igaragaza ko u Rwanda rukomeje kwitwara neza mu kurwanya ruswa, ariko abayobozi b’inzego zitandukanye bashimangira ko hakenewe ubufatanye bwa buri wese. Kurwanya ruswa si inshingano z’inzego za Leta gusa, ahubwo ni inshingano za buri muturage. Kwanga kwishora mu mayeri yo guhisha imitungo, gutanga amakuru ku gihe no kubaha amategeko ni zimwe mu ntwaro zikomeye mu gukomeza gusigasira isura nziza y’u Rwanda ku rwego mpuzamahanga.
Mu gusoza, ubutumwa bwa Nirere Madeleine burasobanutse: kwandikisha imitungo ku bandi hagamijwe kuyihisha si ubuhanga, ni icyaha. Kandi uko amategeko agenda akazwa, niko n’ingaruka ku babigerageza zizagenda zirushaho gukomera. Abaturage basabwa kugira ubushishozi, bakirinda ibikorwa byabashyira mu kaga ko kubura imitungo yabo no kwisanga imbere y’ubutabera.
